شبکه مجازی خیرین کشور
  •   جمعه ۲۴ مرداد ۱۳۹۹
شرایط متولی وقف             احداث بیمارستان 50 تختخوابی سرطان بابل با همت انجمن نیکوکاری سرطان             مشاوره حقوقی وقف             به زبان سعدی             ایجاد ۱۲۶ هزار فرصت شغلی توسط کمیته امداد در سال گذشته             آکسفام             جرس قافله…             هزینه کرد سالانه ۴۰ هزار میلیارد تومان در امور خیرو عام المنفعه             پزشکان بدون مرز             همدلی             اعتبار ۱۵ میلیارد ریالی خیر شهرضایی برای نذر اشتغال             شرایط و نحوه نظارت سازمان اوقاف در موقوفات خاص             آنچه باید درباره قوانین وقف بدانیم             آغاز به کار شبکه ملی موسسات نیکوکاری و خیریه در آینده نزدیک             جایگاه وقف و امور خیریه در قوانین اساسی ایران و مصر             قوانین وقف             حمایت بانک سامان از بازارچه خیریه زنجیره امید             هزینه 200 میلیارد تومانی تامین اجتماعی برای بیماران دیابتی            

آخرین اخبار

آخرین همایش ها

شیخ صفی الدین اردبیلی(650 ـ 735 ق / 1252 ـ 1334 م)، پیری است دارای احترام وافر در سرزمین های ایران و ترکیه که دولت صفوی نام خود را از او گرفته است. ایلخانیان حاکم بر ایران و حکومت های ترک بعد از آنان (تیموریان، آق قویونلوها و صفویان) درآمدهای گوناگونی را بر بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی وقف کرده بودند. دولت عثمانی هنگامی که در اوایل قرن هیجدهم (دوازدهم قمری) منطقه را به تصرف خود در آورد، موقوفات صفویان به بقعه جدشان را مورد تصدیق قرار داد و در دفاتر تحریر به ثبت رساند. این دفاتر از جمله منابع با اهمیتی هستند که وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی موقوفه شیخ صفی الدین را در دوره صفوی و عثمانی نشان می دهند. در بررسی کنونی سعی شده است با استناد به این دفاتر مواردی همچون شروط موقوفه شیخ صفی الدین اردبیلی، اقلام درآمدی و هزینه های آن (دخل و خرج)، ارزش اقتصادی، پرسنل و مقرری دریافتی آنها و مواد مورد نیاز و مصرفی مجموعه (درگاه، تربت، مسجد و عمارت) مطرح شود. از این رو متن دفاتر که به خط سیاق نوشته شده است قرائت شده و مورد ارزیابی قرار گرفته است. اطلاعات به دست آمده حاکی از آن است که موقوفه به اعتبار منابع درآمدی دارای اقتصاد نیرومندی بوده است. کلیدواژه ها : شیخ صفی الدین اردبیلی، دولت عثمانی، دولت صفوی، موسسه وقفی. مقدمه رایج ترین موسسات اجتماعی و اقتصادی در جغرافیای اسلامی همانا موقوفات هستند. جغرافیای ایران نیز از این منظر بسیار غنی است. در رأس تمام موقوفات ایران، موقوفه شیخ صفی الدین اردبیلی قرار دارد. این موقوفه قبل از آنکه دولت عثمانی پس از تصرف منطقه اردبیل آن را در دفاتر ثبت کند، وجود داشت. عثمانیان نیز ـ همان گونه که از محتویات دفاتر بر می آید ـ آن را بر قرار سابق مقرر ساخته و حفظ کرده اند. 1ـ 1. هدف و اهمیت تحقیق هدف این تحقیق بررسی موقوفاتی است که عثمانیان برای تربت، مسجد و عمارت شیخ صفی الدین اسحاق در اردبیل در نظر گرفته اند. همان طور که می دانیم روابط عثمانی ـ صفوی از شکل گیری تا فروپاشی دولت صفوی (قرون 10 ـ 12 هجری) همواره همراه با مناقشه و مجادله بوده است. این دو دولت ـ که قدرتمندترین رقیب و مخالف هم بودند ـ در زمینه های نظامی، سیاسی، اداری، دینی، علمی و اقتصادی همیشه در حال مناقشه و مخاصمه ای بیرحمانه بودند و از این رو زیان های سنگینی بر همدیگر وارد می¬کردند. در اواخر این کشمکش در سال 1137 / 1725، شهر اردبیل ـ که برای صفویان دارای تقدس بود ـ به تصرف عثمانیان در آمد. صفویان انتظار داشتند عثمانیان از آنجا که آنها را دشمن و رقیب خود می دانستند، ارزشی برای شهر مقدس اردبیل و به تبع آن درگاه شیخ صفی الدین پدر قایل نشوند. حال آنکه عثمانیان از زمان سلطان مراد دوم تکیه اردبیل را باارزش می شمردند و حتی در شدیدترین دوره های مجادله و مخاصمه، خللی در این نگاه پدید نیامد. از این رو زمانی که در سال 1137 قمری / 1725 میلادی، شهر را به تصرف خود درآوردند، موقوفاتی را برای بقعه شیخ صفی الدین در نظر گرفتند و برای تعمیر شهر کوشیدند و این نشان دهنده همان ارزشی است که بدانجا قایل بودند. مشخص شدن ویژگی های موقوفات عثمانیان ـ که همانا تداوم ویژگی های موقوفات دوره صفوی است ـ خود بیانگر اهمیت این تحقیق خواهد بود؛ زیرا متأسفانه در کشور ما (ترکیه)، منازعه عثمانی ـ صفوی بر خلاف واقعیات، تنها یک کشمکش و مناقشه مذهبی ارزیابی و دانسته می شود. وقف نامه های درگاه شیخ صفی الدین به لحاظ آشکار ساختن این داوری ها و آگاهی های اشتباه و نیز انعکاس حقایق تاریخی دارای اهمیت فراوانی هستند. علاوه بر این، منابع عثمانی ـ که دارای اطلاعات عموماً واقعی مانند دفاتر طاپو ـ (تحریر) هستند ـ می¬توانند خلاء منابع صفوی در زمینه اسناد وقفی را پر کنند و فعالیت های انجام گرفته در دوره صفوی را نشان دهند و بدین ترتیب یک خلاء مهم را پر و برطرف سازند. 1ـ 2. منابع تحقیق درباره موقوفات شیخ صفی الدین تعداد بررسی هایی که مبتنی بر منابع باشند بسیار نیست. در ایران عمادالدین شیخ الحکمایی مقاله ای با عنوان «فهرست اسناد بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در بایگانی مرکزی سازمان اوقاف و امور خیریه» در مجله میراث جاویدان(4) منتشر کرده و غلام رضا آقاخانی تحقیقی با عنوان صریح الملک، تصحیح سواد وقف نامه شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی(5) انجام داده است(6). با این وجود قیمتی ترین اثر درباره موقوفه شیخ صفی الدین اردبیلی در آرشیو عثمانی (نخست وزیری) در استانبول قرار دارد. عثمان غازی اوزگودنلی با استفاده از این اثر ـ که از نوع دفاتر اوقاف است ـ مقاله ای با عنوان «کتاب های بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی نوشته است(7). در بررسی کنونی، این دفتر اوقاف ـ که در قرن 12 ق / 18 م درباره درگاه شیخ صفی الدین تحریر شده است ـ اصلی ترین منبع مورد استناد خواهد بود. این دفتر در اثنای حاکمیت هفت ساله عثمانیان در اردبیل (1137 ـ 1143 / 1725 ـ 1732) نوشته شده است(8). همان طور که می دانیم عثمانیان بر اساس اصول معهود خود، زمانی که تصمیم می گرفتند منطقه تازه فتح شده ای را به اراضی خود ملحق سازند، آن را تحریر می کردند. بدین ترتیب هر نوع منبع درآمدی (نفوس و اراضی) را تثبیت و همراه با جزئیات در دفتری که بدان مفصل می گفتند، می نوشتند. اردبیل نیز از مناطقی بود که عثمانیان می خواستند در چهارچوب سیاست ایران ـ آذربایجان، در آن ساکن شوند. احیای موقوفات موجود در منطقه یکی از مهم ترین نشانه های سیاست اسکان آنهاست. عثمانیان کار تحریر اردبیل را بلافاصله بعد از تصرف منطقه (1137 / 1725) شروع کرده و در اواسط 1728 م / 1140 ق به پایان برده اند(9). نتیجه این تحریر، دفتر اوقاف به شماره 896 و دفتر تحریر مفصل به شماره 902 است که در میان دفاتر تحریر مالیاتی(10) آرشیو عثمانی (نخست وزیری) در استانبول قرار دارد. در این میان، دفتر شماره 902 در ارتباط با موقوفه، برخی یادداشت ها وجود دارد، اما در دفتر شماره 896 تمام شروط و شرایط موقوفه جای گرفته اند. دلیل تحریر این دفتر اوقاف از یک سو اهمیت معنوی موقوفه شیخ صفی الدین و از سوی دیگر بالا بودن میزان درآمدهای آن است. درآمدهای اختصاص داده شده به موقوفه از شهر و ناحیه اردبیل و نواحی سراب، میانه و پروانه انتخاب شده اند. اقلام درآمدی مربوط به شهر اردبیل و روستاهایش که در دفتر وقف ثبت شده اند، در دفتر مفصل قید نشده، اما روستاهای نواحی دیگر قید و مشخص شده اند. مشخصات دفتر وقف شماره 896 : TD 896 دارای تاریخ 1140 قمری (1728 م)، جلددار و بدون کاغذ ابر و باد و در ابعاد 55 × 20 سانتی متر است. در مجموع 69 صفحه دارد. نوشته با جمله «اوقاف شیخ صفی الدین اسحق قَدَسَ اللهُ سِرَّهُ الْعَزیز ...» در صفحه اول دفتر آغاز می شود که جمله ای دعایی و متناسب با مقام شیخ صفی الدین است. بعد از آن با جمله «اوقاف مزبور اسلوبِ اوقاف ماضیه اوزره ... ». خاطر نشان می شود که شکل وقف دوره صفوی حفظ شده است. سپس بیان می شود که موقوفه از مالیات هایی چون «عوارض دیوانیه، تکالیف عرفیه، شاقه و سایر سنجووات؟ ... » معاف و مسلم شده است. در صفحات 1 ـ 3 دفتر، مقاطعه ها و اجاره ها؛ در صفحات 3 ـ 56 درآمدهای مالیاتی از نوع عشر و رسوم مربوط به نواحی بیرون شهر ثبت شده است. در صفحات 56 ـ 57 مخارج موقوفه ذکر شده است. در صفحه 58 تعداد 724 کتاب موجود در کتابخانه موقوفه(11) و نیز ظروف چینی موجود در بقعه ذیل عنوان «فغفوران محفوظ در دارالحدیث» ثبت شده اند. در صفحه 60، ذیل عنوان «تربه شریفدن طشریه جقلینجه اولان قپولری بیان ایدر» لنگه های در و پنجره و در صفحات 61 ـ 66 برخی موقوفات ایالت تبریز (اورمیه، خوی، گرگر، خلخال و مسجد صاحب الزمان (عج) در شهر تبریز) قید شده اند. دیگر منابع مورد استفاده در تحقیق، دفاتر مهمه، برخی اسناد بایگانی و آثار و بررسی های تاریخی هستند. 1. شهر اردبیل دشت اردبیل در دامنه کوه سبلان (ساوالان) قرار دارد. کوهها از چهار طرف آن را در بر گرفته و رودخانه بالیقلی سو آن را سیراب می کند. شهر قدیمی و ترک نشین اردبیل در جنوب غرب دریای خزر و در این دشت و بر سر راه های تجاری ـ تاریخی قرار دارد. به درستی معلوم نیست شهر اردبیل در چه دوره ای و به وسیله چه کسی بنا شده است، با وجود این، حمداله مستوفی قزوینی(12) ، یاقوت الحموی(13) و اولیا چلبی(14) به ترتیب بانی آن را کیخسرو بن سیاوش کیانی، ملک فیروز و اردبیل بن اردمنی از ملوک هایکانیان ذکر کرده اند. در این میان رایج ترین باور آن است که اردبیل را فیروز پسر یزدگرد دوم ساسانی در قرن پنجم بنا کرده است.(15) اردبیل که پس از ساسانیان به تصرف ترکان خزر درآمده بود، در زمان حضرت عمر در 642 از سوی حذیفه بن الیمان به سرزمین های اسلامی منضم شد. اشعث بن قیس الکندی ـ که در زمان حضرت علی (ع) به عنوان والی آذربایجان تعیین شده بود ـ ضمن اسکان عشیره¬های عرب در آنجا، شهر را توسعه داد و مسجدی در آن بنا کرد(16). شهر بعد از آن در دست امویان و سپس عباسیان بود و در این مدت عموماً از سوی فرماندهان ترک مانند افشین و منکجور ـ که در خدمت عباسیان بودند ـ اداره می شد. با ضعف خلافت عباسی در اواخر قرن نهم میلادی (سوم هجری)، شهر تحت حاکمیت ساجیان درآمد.(17) در دوره سلجوقیان جمعیت ترک اردبیل افزایش یافت و در قرن سیزدهم میلادی (هفتم هجری) شهر تحت حمله و استیلای مغول قرار گرفت. در دوره ایلخانیان شهر دوباره برپا و جمعیت ترک آن باز بیشتر شد. در اواخر قرن 13م / 7 ق شیخ صفی الدین مانند ستاره ای درخشیدن گرفت و اردبیل به واسطه او شهرت یافت. در اوایل قرن پانزده تیمور، در اواسط همان قرن قره قویونلوها و در 1470 آق قویونلوها بر شهر حاکم شدند(18). در اوایل قرن شانزده با تشکیل حکومت صفوی، اردبیل «پایتخت مقدس» آن شد(19) با اینکه از همان آغاز مخاصمه عثمانی ـ صفوی در اوایل قرن شانزده، عثمانیان در صدد تصرف اردبیل بودند، اما توانستند در دوره سلطان احمد سوم (1703 ـ 1730) به این آرزوی خود دست یابند. مصطفی پاشا ـ بیگلربیگی ارزروم و محافظ شیروان ـ با حمله ای که در دسامبر 1724 شروع کرد، در آگوست 1725 تبریز و به دنبال آن اورمیه و اردبیل را به تصرف خود درآورد(20). اما عثمانیان آن گونه که دلخواهشان بود نتوانستند در شهر جایگیر شوند و صفویان که از آغاز سال 1730 اردبیل را تهدید می کردند، در اواخر همان سال آن را محاصره کردند. به دنبال این امر، ابراهیم پاشا ـ محافظ گنجه ـ که مامور محافظت شهر شده بود، از مرکز درخواست کمک کرد. حکومت نیز سرخای خان حاکم شیروان و علی پاشا بیگلربیگی شکی را مامور دفاع از اردبیل کرد(21). با وجود این، نیروهای عثمانی نتوانستند در برابر حملات صفویان پایداری کنند و در اواخر فوریه 1731 اردبیل را تخلیه کرده و به باکو عقب نشستند.(22) در همان سال علی پاشا حکیم اوغلو دست به حمله زد و دوباره اردبیل را تصرف کرد. به مناسبت این حادثه در استانبول جشن برپا شد و به سلطان محمود عنوان غازی داده شد(23). علی پاشا مامور محافظت از شهر شد، اما از آنجا که بنا به عهدنامه کرمانشاهان (10 ژانویه 1732) باید اردبیل به صفویان تحویل می شد، در فوریه 1732 علی پاشا شهر را تخلیه کرد.(24) بدین ترتیب حاکمیت عثمانی در اردبیل پایان پذیرفت.
درج اطلاعات ستاره دار (*) الزامی است.
verification
سبد عرضه و تقاضای نیکی

سبد عرضه و تقاضای نیکی

Item removed. Undo